Tam iki yıldan beri beklenen bomba nihayet patladı.

Florida eyaletinin Miami kentindeki bir mahkeme jürisi, sigara üreten 5 büyük firmayı 91 katrilyon lira tazminat ödemeye mahkûm etti. Böylece, dünya halkını zehirleyen Amerikan sigara şirketlerinin gerçek yüzü ortaya çıkmış oldu.

Mahkûmiyet gerekçesi çok açık:

''Sigaranın ölümlere yol açtığını bile bile halkı aldatmak.''

Dava açılırken istenen tazminat miktarı 500 milyar dolardı. Jüri 145 milyar dolar takdir etti. Türk parası ile 91 katrilyon lira.

Tazminat, Floridalı 500 bin civarındaki sigara tiryakileri arasında eşit olarak dağıtılacak. Kişi başına 120 milyar lira düşeceği tahmin ediliyor.

Tiryakiler adına dava açan avukatlar, mahkemede sigara şirketlerinin halkı kandırdıklarını ve sağlıkla ilgili raporları sakladıklarını ileri sürdüler...

Jüri de sigaranın, başta akciğer kanseri ve kalp hastalıkları olmak üzere, ölümcül 20 kadar hastalığa daha neden olduğunu kabul etti.

****

Dünyada her yıl 5 milyon insanın ölümüne neden olduğu tespit edilen sigarayı üreten şirketler panik halinde. Tazminat miktarını düşürebilmek için büyük bir çaba içine girdiler.

Amerika'da sigara şirketleri aleyhine açılan davalar ve kazanılan tazminatlar, sadece Miami jürisinin kararı ile sınırlı değil...

Amerikalı binlerce tiryaki, sigara şirketlerinden milyonlarca, hatta milyarlarca dolar tazminat almaya hak kazandı ve paralarını da tahsil etti.

Bu sonuç Amerikalı doktorların ve avukatların zaferi olarak kabul edilebilir. Zira, hemen hepsi bu konuda çok hassas... Ayrıca korkusuz. Hiçbiri sigara şirketlerinin tehditlerine kulak asmıyor.

Türkiye'de 17 milyondan fazla sigara tiryakisi var. Her yıl 4 milyondan fazla insanımız sigara yüzünden sağlığını kaybediyor. 100 bin tiryaki de sigaranın neden olduğu hastalıklardan ölüyor.

Yabancı sigara şirketlerinin yıllarca süren reklam kampanyaları ülkemizde sigara içme yaşını önce 12'ye, daha sonra da 8'e kadar düşürdü.

Yabancı sigara ithalatı ve imalatının başladığı tarihten bu yana Türk halkı zehirleniyor. Nesillerimiz çürüyor. Ama, bugüne kadar sigara şirketleri aleyhine açılmış bir tek tazminat davası yok...

****

Geçen yıl haziran ayında İstanbul'da yapılan uluslararası bir kongreye Amerikalı, Kanadalı ve İngiliz bilim adamları katılmışlardı.

Amerika'da sigara firmalarına karşı açılan tazminat davalarının en güçlü avukatlarından Prof. Richard A. Daynard hem bazı sorular sormuş hem de şu mesajı vermişti:

''Amerika'da sigaradan sağlığı bozulanlar sigara şirketleri aleyhine dava açıyorlar ve milyarlarca dolar tazminat alıyorlar. Öğrendiğime göre, Türkiye'de bugüne kadar sigara şirketleri aleyhine açılmış bir tek dava yokmuş. Hayret ettim. Kim bilir sigara yüzünden Türkiye'de kaç kişi ölmüştür. Kaç kişi de sağlığını kaybetmiştir.''

Prof. Daynard, Türkiye'de her yıl sigaradan 100 bin kişinin öldüğünü ve 4 milyon insanın da sağlığını kaybettiğini öğrendiği zaman daha da şaşkına döndü ve sordu:

''Peki neden dava açan olmadı.''

Sorunun yanıtı şöyle oldu:

''Herhalde, doktorlarımız yabancı sigara şirketlerinden korktukları için rapor veremiyorlar. Avukatlarımız da aynı kuşku ile dava açmaktan çekiniyorlar...''

****

Amerikan mahkemelerinde yüklü bir tazminata mahkûm olan Philip Morris ve R.J. firmaları yıllardan beri ülkemizde de sigara üretiyor ve pazarlıyor. Belki de milyonlarca yurttaşımız sigaradan sağlığını kaybetti. Yüz binlerce yurttaşımız da öldü.

Buna rağmen bir tek tazminat davası bile açılmamış olması oldukça düşündürücü...

Bazı hukukçulara göre, yasalarımız, Amerikan yasalarından farklı olduğu için sigara şirketlerinden tazminat talep etmek mümkün değil...

Bazı hukukçular da bir kez dava açarak denemekte yarar görüyorlar...

Eğer, hükümetimiz, Amerikan vatandaşları kadar, Türk vatandaşlarının da değerli olduğunu düşünüyorsa bir yasa tasarısı ile sigaradan ölen veya sağlığını kaybedenlerin haklarının korunmasına yardımcı olabilir...

Cumhuriyet Gazetesi, 19 Temmuz 2000